KOBIETY REŻYSERKI – przegląd filmów włoskich reżyserek w Kinie KIKA

1 marca - 26 kwietnia 2026

W klasycznej włoskiej komedii mężczyzna był osią każdej dynamiki, podczas gdy kobieta — jako żona, teściowa czy kochanka — przetrawiała jego wybuchy. We włoskim giallo kobieta stała się głównym obiektem męskiej przemocy, ale także — po raz pierwszy — podmiotem ukrytej zemsty: wieloraką tożsamością, urzekającą i potworną jednocześnie, wymykającą się kontroli. Gdzieś pomiędzy Penelopą a Kirke obecność kobiet we włoskim kinie zaczęła ujawniać się w bardziej wyrazisty i odmienny sposób, zyskując autonomiczną siłę dopiero od lat 70., na fali protestów robotniczych i studenckich, referendum w sprawie rozwodu (1974) i aborcji (1978), a także dzięki afirmacji ruchu feministycznego — również jako politycznej odpowiedzi na niezliczone i okrutne przypadki męskiej dominacji i przemocy, popełniane jako reakcja na rewolucję seksualną. Wśród nich na pierwszym miejscu wymienia się tzw. „masakrę w Circeo” (1975), podczas której dwie niepełnoletnie dziewczyny zostały porwane i gwałcone przez 36 godzin przez trzech mężczyzn. Jedna z nich została zamordowana, druga cudem przeżyła i stała się kluczowym świadkiem w procesie, który przeszedł do historii.

Kino kobiece we Włoszech nie było kinem buntu i subwersji. Było powolnym, lecz świadomym wysiłkiem zmiany rejestrów komunikacyjnych, percepcji, estetyki, przekonań i perspektyw — próbą wyrażenia za pomocą obrazów i dźwięków, w branży filmowej zdominowanej przez męską decyzyjność, innej wrażliwości. Stopniowo, począwszy od lat 80. i 90., wzrastała obecność debiutujących reżyserek. Kobiety, reżyserki: Liliana Cavani, Lina Wertmüller, Cristina Comencini, Francesca Archibugi, Roberta Torre, Antonietta De Lillo i Alice Rohrwacher to tylko niektóre z wielu twórczyń, które na przełomie dwóch wieków stały się częścią historii włoskiego kina. Do nich dołącza Elvira Notari — pierwsza scenarzystka, producentka i reżyserka, która ugruntowała swoją pozycję na arenie międzynarodowej w latach 1906–1929, a której 150. rocznica urodzin przypada w tym roku.

Jak przedstawiać relacje damsko-męskie, stosując właśnie znienawidzoną przemoc? Opowiadać o mafii jako farsie. Odkrywać na nowo wizję polityczną w micie. Sprawować opiekę poprzez cierpliwość. Wyrażać witalność poprzez gorycz. Geniusz — poprzez porażkę. Samoświadomość — poprzez zabawę. W bezprawiu odkrywać magię zmysłów. Osiem filmów tworzących cykl łączy głosy ośmiu kobiet — reżyserek, które, splatając i rozplatając nici egzystencjalnych wątków, uwidaczniają wszelkie wątpliwości i pytania poprzedzające jakiekolwiek działanie, podkreślając nieustannie zmieniającą się symfonię pulsacji w każdym ludzkim krajobrazie.

Liliana Cavani, jedna z pierwszych wielkich postaci tego kina, podczas ceremonii wręczenia Złotego Lwa za całokształt twórczości na Festiwalu Filmowym w Wenecji w 2023 roku powiedziała: „Jestem pierwszą kobietą, która otrzymała tę nagrodę, i uważam, że to nie do końca sprawiedliwe. Są scenarzystki i reżyserki, które prawdopodobnie pracują równie dobrze jak mężczyźni, i musimy dać im szansę zaistnienia. Przywrócenie równowagi w tym zakresie jest z pewnością konieczne i mam nadzieję, że ten początek będzie kontynuowany”.

Oto zatem wspaniała, nowa okazja dla wszystkich polskich widzów, a także dla Włochów mieszkających za granicą, aby poznać lub odkryć na nowo ważny wkład kobiet reżyserek we włoską kulturę filmową — zarówno w przeszłości, jak i obecnie. /Stanisław Bardadin, kurator przeglądu/

1 marca /niedziela/ | 17:00

PORWANI ZRZĄDZENIEM LOSU PRZEZ WODY LAZUROWEGO SIERPNIOWEGO MORZA

Travolti da un insolito destino nell'azzurro mare d'agosto,
reż. Lina Wertmüller, Włochy 1974, 114’

Zespoić w jednej małej łódce, zagubionej pośrodku morza, gadatliwą, arystokratyczną feministkę z północy z zacofanym komunistycznym marynarzem z południa – to triumf fatum. Ale także nieoczekiwana okazja, by coś zrozumieć w tym skomplikowanym świecie, w którym żyjemy.

Lina Wertmüller, która wraz z Lilianą Cavani była jedną z pierwszych reżyserek włoskiego kina, które z bezczelnością i uporem, przez lata 60. i 70., torowały sobie drogę w przemyśle filmowym zdominowanym przez mężczyzn, w tym filmie kreśli bezlitosną radiografię społeczeństwa i ludzkiej natury. I robi to w najbardziej namacalny sposób: poprzez konflikt. Konflikt płci, klasy, rasy, polityki, wyobraźni – rozbieżność przejawia się w każdym, najdrobniejszym detalu. Efekt jest miażdżący. Film, wydany w 1974 roku, kilka lat po wprowadzeniu we Włoszech ustawy o rozwodach i w ferworze ruchów feministycznych, w kontekście pełnym napięć politycznych, jest lustrem gorącego włoskiego momentu historycznego, który nadal potrafi uderzyć bezlitosnym batem i zaboleć.

Wprowadzenie: Stanisław Bardadin, kurator cyklu

kup bilet >>

8 marca /niedziela/ | 16:00

COŚ NOWEGO

Qualcosa di nuovo,
reż. Cristina Comencini, Włochy 2016, 93’

Lucia i Maria znają się od zawsze. Dwie przyjaciółki tak różne, jak tylko się da. Lucia ma dość płci męskiej, a Maria po prostu nie może bez niej żyć. Pewnego wieczoru w jej łóżku pojawia się idealny mężczyzna (wreszcie!). Przystojny, wrażliwy, namiętny i dojrzały. Ale poranek przynosi niesamowite niespodzianki, a pośród nieporozumień, wielkich kłamstw i drobnych zdrad Lucia i Maria wybiorą się na cudowne wakacje od siebie.

Być może ten chłopak, którego przypadkiem spotkały, to właśnie ten, którego wszystkie szukają, bo dzięki swoim prostym teoriom udaje mu się zrobić prawdziwe zdjęcie rentgenowskie ich życia, rozbijając nawyki i fałszywe mity oraz rewolucjonizując każde pragnienie i pewność.

kup bilet >>

15 marca /niedziela/ | 16:00

KANIBALE

I cannibali,
reż. Liliana Cavani, Włochy 1969, 88’

Uwspółcześniona, pełna satyry i groteski adaptacja „Antygony” Sofoklesa, w której Cavani przenosi antyczny mit do realiów Europy końca lat 60. To alegoryczna opowieść o buncie, wolności i moralnym sprzeciwie wobec opresyjnego systemu — film, który doskonale oddaje ducha studenckiej rewolty roku 1968. W roli Terejzasza wystąpił Pierre Clémenti, tworząc jedno z najbardziej niezwykłych i śmiałych wcieleń Chrystusa w historii kina — obok postaci z Teorematu Pasoliniego.

„Kanibale” to kino polityczne, poetyckie i prowokacyjne, to trzeba zobaczyć!

kup bilet >>

22 marca /niedziela/ | 16:00

UMRZEĆ ZA TANO

Tano da morire,
reż. Roberta Torre, Włochy 1997, 80’

Komediowy musical o sycylijskiej mafii, który opowiada „prawdziwą” historię Tano Guarrasiego - rzeźnika, zazdrosnego brata czterech sióstr, a jednocześnie mafijnego bossa, który został zastrzelony w swoim sklepie mięsnym podczas krwawej wojny mafii w 1988 roku. Za życia, straszliwa zazdrość skazała jego cztery siostry na staropanieństwo. Po jego śmierci siostry Tano odzyskały wolność i możliwość samorealizacji, ale jego duch nadal je prześladował. Historię Tano opowiadają jego przyjaciele i rodzina poprzez śpiew, taniec i wspomnienia.

kup bilet >>

29 marca /niedziela/ | 16:00

DZIEWCZYNKA

È piccerella,
reż. Elvira Notari, Włochy 1922, 44’

"Dziewczynka" („È piccerella”) to niemy film z 1922 roku w reżyserii Elviry Notari, uważanej za pierwszą włoską reżyserkę.

Zainspirowany piosenką o tym samym tytule, film opowiada tragiczną historię miłosną Torego, uczciwego młodego Neapolitańczyka, i Margaretelli, kapryśnej i manipulującej dziewczyny. Aby zdobyć miłość Margaretelli, Tore ucieka się do kradzieży biżuterii matki i trwoni rodzinny majątek. Ich związek przeradza się w osobistą i rodzinną ruinę.

Film niezwykle autentycznie oddaje Neapol początku XX wieku oraz chwyta emocjonalną intensywność postaci. Elvira Notari (1875-1946), choć uważana za jedną z pierwszych i najbardziej płodnych reżyserek wczesnego kina włoskiego, pozostaje stosunkowo słabo reprezentowana w dyskusji na temat kanonów filmowych ery kina niemego. Wraz z mężem Nicolą Notari założyła w Neapolu firmę producencką Dora Film w 1906 roku, w ramach której nie tylko reżyserowała filmy, ale także grała, pisała scenariusze, produkowała i dystrybuowała dzieła wydane pod szyldem Dora Film. Z sześćdziesięciu filmów fabularnych i setek krótkometrażowych zrealizowanych przez Notari, obecnie znane są tylko trzy kompletne filmy.
/Kopia filmu filmu pochodzi z CSC-Cineteca Nazionale (Rzym)/

kup bilet >>

12 kwietnia /niedziela/ | 16:00

RESZTA NICZEGO

Il resto di niente,
reż. Antonietta De Lillo, Włochy 2004, 103’

Osobisty dziennik kobiety skazanej na śmierć. Neapol, 1799. Wiatr rewolucji francuskiej wieje przez Europę. Idee wolności i równości zostają przyjęte przez grupę intelektualistów, którym udaje się ustanowić Republikę w Neapolu. Poszukiwanie szczęścia i nowego świata pozostaje jedynie ulotną utopią, a neapolitańscy rewolucjoniści zostają porwani przez represje rojalistów, wspieranych przez admirała Nelsona. Wszyscy zginęli na szubienicy.

kup bilet >>

19 kwietnia /niedziela/ | 16:00

WIELKI ARBUZ

l grande cocomero,
reż. Francesca Archibugi, Włochy/Francja/Niderlandy 2004, 95’

Miłość ma uzdrawiający wpływ zarówno na pacjenta, jak i lekarza. "Wielki arbuz" to historia chorującej na epilepsję Valentiny, która poznaje młodego psychiatrę - Arturo. Lekarz wierzy, że musi być głębsza przyczyna jej choroby i przejmuje jej sprawę, mimo protestów urzędników.

Film oparty jest na prawdziwej historii psychiatry Marco Lombardo Radice, który zrewolucjonizował włoską psychiatrię odrzucając tradycyjne metody leczenia farmakologicznego.

„Wielki arbuz” zdobył nagrodę David di Donatello za najlepszy film, najlepszy scenariusz i najlepszą rolę pierwszoplanową (Sergio Castellitto) oraz Nastro d’Argento za najlepszy film, najlepszy scenariusz i najlepszą produkcję.

kup bilet >>

26 kwietnia /niedziela/ | 16:00

LA CHIMERA

La Chimera,
reż. Alice Rohrwacher, Włochy/Francja/Szwajcaria 2023, 130’

Każdy ponoć ma swoją Chimerę. Coś, o czym marzy, ale nie może tego zdobyć. Dla grupy drobnych złodziejaszków rabujących okoliczne groby i handlujących archeologicznymi znaleziskami to chęć szybkiego wzbogacenia się. Oznaczałaby ona wybawienie od dalszej pracy. Arthurowi (Josh O’Connor) z kolei przypomina Beniaminę. Kobietę, którą kochał i stracił. Mężczyzna łatwo się jednak nie poddaje i postanawia rzucić wyzwanie niemożliwemu. Nawet jeżeli oznaczałoby to błąkanie się po mitycznych zaświatach. W poszukiwaniu legendarnych zakopanych drzwi, pozwalających przekroczyć mu próg innej rzeczywistości, Arthur łączy siły z rabusiami. Oferuje im swój talent do wskazywania miejsc, gdzie znajdują się starożytne skarby, w zamian za to, że będą dla niego przekopywać okolicę. Tak rozpoczyna się niezwykła, pełna magii podróż w nieznane.

Nowy film Alice Rohrwacher to romantyczna opowieść o poszukiwaniu spełnienia, gdzie przeszłość i teraźniejszość wzajemnie się dopełniają. Kolejna w dorobku włoskiej reżyserki pełna oryginalnych bohaterów, lokalnego folkloru oraz niezwykłych krajobrazów piękna filmowa baśń.

kup bilet >>